De weidebeekjuffers van het Zwartewater


Tot mijn verrassing zag ik dit jaar (2006) een populatie van de Weidebeekjuffer (Calopteryx splendens) in de stad Utrecht, bij het Zwartewater. Volgens de bewoners zitten ze er al zeker vier jaar, hoewel er dit jaar meer zouden zijn dan anders. Ik heb er veel rondgelopen om foto's te maken, soms uren langs het water gezeten omdat ik per se een juffer-in-de-vlucht wilde vastleggen en ondertussen gewoon rondgekeken wat ze aan het doen waren. Ik heb ze ook eieren zien leggen. Het is een populatie van enkele tientallen individuen. Niet heel groot, maar wel bijzonder midden in een stad. Er kwamen ook diverse vragen bij me op, bijvoorbeeld of de weidebeekjuffer vaker in Utrecht wordt waargenomen, en in zijn algemeenheid over de soort zelf. Daar heb ik antwoorden op proberen te vinden, en dit is dan een mooie plek om daar ook dieper op in te gaan. Ik heb de bewoners trouwens toegezegd mijn foto's op internet te laten zien. Bij deze.	Weidebeekjuffer (vrouwtje)


Het Zwartewater in Utrecht		Zwartewater Het Zwartewater is een grachtje in Utrecht. Het is een stukje van een beek die door het noordelijk deel van Utrecht loopt. Aan beide zijden staan huizen, direct lang de gracht staan wat bomen en struiken. Een idyllische plek om te wonen. Iets verder, links achter de brug die op de foto hiernaast te zien is, bevind zich een kleine publieke tuin, de Jan van Lingtuin. De andere kant op is er een sluisje. De aanwezigheid van dit sluisje is belangrijk voor de weidebeekjuffer. Het zorgt er namelijk voor dat er wat stroming in het water zit, en weidebeekjuffers houden van stromend water.


Weidebeekjuffer De Weidebeekjuffer (Calopteryx splendens) is een juffer. Juffers zijn insecten en behoren tot de libellen. De libellen worden in twee groepen ingedeeld: de juffers en de "echte" libellen. Er is officieel nog een derde groep, met slechts twee soorten in Japan en China. Juffers zijn kleiner dan de echte libellen, fragieler en als ze zitten houden ze hun vleugels opgeklapt (echte libellen houden de vleugels dan uitgespreid). De weidebeekjuffer hoort bij de familie van de beekjuffers. Er zijn ook andere families van juffers, bijvoorbeeld waterjuffers en pantserjuffers. In Nederland komt een andere beekjuffer voor, de bosbeekjuffer (Calopteryx virgo), deze is echter zeldzamer. Elders worden nog andere beekjuffers gevonden.	Weidebeekjuffer (vrouwtje)
Weidebeekjuffer (mannetje)		Blauw en groen De mannetjes van weidebeekjuffers hebben een glanzend blauw lijf en gedeeltelijk blauwe vleugels, de basis en de top van de vleugels zijn doorzichtig, alsof er een band over de vleugels loopt. Dat is op de foto goed te zien. In het Engels heet de weidebeekjuffer dan ook Banded Demoiselle (gebandeerde beekjuffer). De vrouwtjes zijn groenig of bruinig en de vleugels zijn doorzichtig, zonder donkere band. Aan het eind van de vleugels hebben ze een witte vlek. Deze vlek wordt "pterostigma" genoemd. Om precies te zijn, bij soorten waar de vlek doorsneden wordt door een ader, heet het "pseudopterostigma". De weidebeekjuffer heeft dus een pseudopterostigma. Bijna alle libellen hebben zo'n vlek op hun vleugel. Dat het mannetje van de weidebeekjuffer niet zo'n vlek heeft is eigenlijk een uitzondering.
Blauwe band Mannetjes herkennen elkaar aan de blauwe band op de vleugels. Op plekken waar zowel de bosbeekjuffer als de weidebeekjuffer voorkomen, heeft de weidebeekjuffer een smallere blauwe band. Dit helpt om soortsverwisseling te voorkomen. Hoe smaller de band, hoe minder agressief mannetjes van de bosbeekjuffer zijn tegen mannetjes van de weidebeekjuffer.	Weidebeekjuffer (mannetje)

Weidebeekjuffer met prooi

Voedsel

Libellen zijn roofdieren. Ze eten voornamelijk insecten die ze in de vlucht vangen. Met hun vier vleugels zijn libellen meesters in de lucht.

Net als veel andere libellen zitten weidebeekjuffers graag op een uitkijkpost. Vandaar vliegen ze op om te proberen een vliegje te vangen. Ze keren dan met of zonder prooi vaak weer terug op hetzelfde plekje.

Eten buiten het strijdperk

Bij een verwante soort is gebleken dat jonge mannetjes zich eerst een paar dagen verwijderen van het water en plekjes opzoeken waar ze goed kunnen jagen. Als ze voldoende sterk zijn gaan ze terug naar de beek om een eigen territorium in te nemen. Daar hebben ze veel minder tijd om vliegjes te vangen. Ze moeten immers hun territorium verdedigen tegen andere mannetjes en proberen om vrouwtjes te veroveren.

Weidebeekjuffer in de vlucht


Voortplanting Mannetjes van de weidebeekjuffers bezetten een territorium dat ze tegen andere mannetjes verdedigen. In het territorium ligt een goed plekje om eieren te leggen. Als er een vrouwtje in de buurt komt proberen ze de aandacht van het vrouwtje te trekken. Ze gaan dan opvallend met hun vleugels fladderen boven het eierlegplekje. Als het vrouwtje genegen is, dan voltrekt zich eerst de paring. Het mannetje grijpt het vrouwtje in haar nek beet met zijn achterlijfsaanhangsels. Het vrouwtje buigt haar achterlijf en haalt zo het sperma op om de eieren te bevruchten.	Parende weidebeekjuffers
Vrouwtje legt eieren op waterplant		Eieren leggen Vlak na de paring gaat het vrouwtje eieren leggen. Dat gebeurt vaak op planten die in het water groeien. Het vrouwtje is daarbij niet bang om nat te worden. Soms verdwijnt ze zelfs helemaal onder water. Ze kan wel enkele tientallen minuten onder water blijven.
Onder water Op de foto hiernaast is het vrouwtje helemaal onder water verdwenen om eieren te leggen. Om langer onder water te kunnen blijven, heeft de weidebeekjuffer speciale haakvormige haren op het lichaam en de vleugels. Deze zorgen er voor dat er een luchtbel mee wordt genomen. Hierdoor kan ze ook onder water nog voldoende zuurstof ademen. Insecten (en dus ook libellen) hebben geen longen zoals mensen. Ze hebben in plaats daarvan buisjes in hun huid die zich door het hele lichaam vertakken. Daarmee ademen ze.	Helemaal onder water

Stad Utrecht

De Stichting Ecologisch Advies (StEA) houdt sinds 2000 min of meer bij welke libellen er in Utrecht worden waargenomen, en elk jaar worden er wel enkele meldingen van weidebeekjuffers gedaan. De populatie aan het Zwartewater was echter onbekend aan de StEA. Voor zover ik heb kunnen nagaan was de populatie bij het Zwartewater bij geen enkele instantie bekend. Op de site www.waarneming.nl zijn enkele waarnemingen van de weidebeekjuffer in Utrecht gemeld.
Bewoners van het Zwartewater melden dat de weidebeekjuffer er al minstens vier jaar, en mogelijk zelfs vijf of zes jaar zit.

De weidebeekjuffer heeft zich de laatste jaren langs de Kromme Rijn uitgebreid. Langs de Louis Bouwmeesterlaan, de Vaartse Rijn, de Leidsche Rijn. De populatie van het Zwartewater past goed in dit beeld.

Waarnemingen van de weidebeekjuffer in Utrecht die sinds 2000 zijn gemeld bij StEA

Waarnemingen van de Weidebeekjuffer in Nederland.
Kaart met toestemming overgenomen van Landelijk libellenbestand NVL/De Vlinderstichting/EIS-Nederland.

Nederland

In Nederland is de weidebeekjuffer zeker niet zeldzaam. Vooral in het zuiden en oosten van Nederland wordt de soort veel waargenomen. Een duidelijk verspreidingskaartje is hier te vinden op de site van www.nederlandsesoorten.nl.

Tot het begin van de jaren '80 ging de weidebeekjuffer in Nederland sterk achteruit. Vanaf die tijd breiden ze zich weer langzaam maar zeker in Nederland.


De libellenfluisteraar		Op een van de dagen dat ik langs het Zwartewater liep om foto's te maken, koos dit vrouwtje mijn hand als zitplaats voor de jacht. Ze zat eerst op knokkels van mijn hand, maar toen ik voorzichtig een vinger omhoog bracht, kroop ze naar het hoogste punt. Ze maakte een paar keer een korte vlucht naar een vliegje, maar keerde weer terug. Met de camera in mijn andere hand probeerde ik een het allemaal zo te manoevreren dat dat ze net voor de open plek in het bladerdak zat. Dat vond ze best, ze had echter een eis: haar kop moest naar de zon gericht zijn.
Ook hier een vrouwtje op jacht. Het lijkt of ze verstoppertje speelt, maar ze zat al zo voordat ik er aan kwam. Opvallend is weer de kop in de richting van de zon.	Vrouwtje weidebeekjuffer speelt verstoppertje?
Oog in oog met een weidebeekjuffer		Op deze foto wordt duidelijk hoe de inval van het licht kan leiden tot verschillende kleuren. Een deel van het lichaam is niet groen, maar oranje.
Weidebeekjuffers zijn snelle en wendbare dieren. Maar niet onkwetsbaar, zoals hier blijkt.	En zo kan het eindigen: gevangen in een spinnenweb

Een verwant

Bosbeekjuffer (Calopteryx virgo meridionalis).		Dit is geen weidebeekjuffer, maar een bosbeekjuffer. En dan niet die in Nederland voorkomt, maar een ondersoort uit Zuid-Europa: Calopteryx virgo meridionalis. Deze foto is in Noord-Spanje genomen. De bosbeekjuffer die in Nederland voorkomt heeft helemaal blauwe vleugels. Bij deze ondersoort zijn de vleugels echter aan de basis doorzichtig.


Algemeen Tekst en foto's door Sybe Visser. De meeste foto's op deze webpagina worden gebruikt in een gelijknamige expositie in het Griftpark in Utrecht. Tenzij anders vermeld, zijn de foto's genomen in juni en juli 2006 aan het Zwartewater. In de teksten is soms gebruikt gemaakt van resultaten van onderzoek dat bij een verwante soort is gedaan. De foto's zijn gehost op www.flickr.com, meer van mijn foto's van weidebeekjuffers staan hier. Tenzij anders vermeld, zijn de foto's genomen met een Canon EOS 350D en de "kitlens": Canon EF-S 18-55mm f/3.5-5.6 Deze webpagina is geoptimaliseerd voor 1024 x 768 en getest in actuele versies van Firefox en Internet Explorer. Dank aan de bewoners van het Zwartewater voor hun vriendelijke medewerking, Weia Reinboud voor het kritisch doorlezen van de teksten. Dank aan Stichting Ecologisch Advies voor het kaartje met de waarnemingen in Utrecht. Dank aan Nederlandse Vereniging voor Libellenstudie / de Vlinderstichting / EIS-Nederland de verspreidingskaart van de weidebeekjuffer in Nederland.		Links Weidebeekjuffer De weidebeekjuffer op soortenbank.nl De weidebeekjuffer op nederlandsesoorten.nl De weidebeekjuffer op de wikipedia Waarnemingen van de weidebeekjuffer in Nederland Meer foto's op flickr.com Waarnemingskaarten libellensoorten 2006 Stadslibellen. Pagina van de Stichting Ecologisch Advies (StEA) met waarnemingen van libellen (ook de weidebeekjuffer) in de stad Utrecht. Hiep, hiep, hoera voor de Weidebeekjuffer. In "Stadsnatuur", nieuwsbrief van StEA. Jaargang 3, nummer 3, september 2000. Libellen algemeen Libellen in Nederland, een DVD met opnamen van bijna alle in Nederland voorkomende libellen. Nederlandse Vereniging voor Libellenstudie Veldgids Libellen
Soort van de maand, juni 2007 De VOFF (Vereniging Onderzoek Flora en Fauna) heeft voor 2007 een natuurkalender samengesteld, met elke maand een "soort van de maand". De soort van de maand voor juni is de weidebeekjuffer. Zie verder www.soortvandemaand.nl.		Onderzoek On the respiratory mechanism during underwater oviposition in a damselfly Calopteryx cornelia. Y. Tsubaki, C. Kato, S. Shintani. Journal of insect physiology 52 (2006). Interspecific aggression and character displacement in the damselfly Calopteryx splendens. K. Tynkkynen, M. J. Rantala & J. Suhonen. Journal of Evolutionary Biology 17 (2004) Age-Specific Behavior and Habitat Selection of Adult Male Damselflies, Calopteryx maculata (Odonata: Calopterygidae). S. D.Kirkton, T.D. Schultz. Journal of Insect Behavior, Volume 14, Number 4, July 2001.
Aanpassingen en nieuwe informatie maart 2007 Verspreidingskaart van de weidebeekjuffer in Nederland toegevoegd. Met dank aan de Nederlandse Vereniging voor Libellenstudie/Vlinderstichting/EIS-Nederland. Er is een stukje over de tentoonstelling verschenen in de Votulastkrant. Een lezer liet me weten dat hij in 2005 en 2006 ook weidebeekjuffers langs de Koekoeksvaart zijn gezien. Dat is enkele honderden meters van de populatie van het Zwartewater vandaan. Enkele technische aanpassingen aan deze pagina, zodat het ook zonder javascript te bekijken is.